Savski probijač boka – Šabačka tvrđava

Na desnoj obali Save, nadomak današnjeg Šapca, stoji tvrđava koja je vekovima odlučivala ko kontroliše prelaz između juga i severa. Šabačka tvrđava nije samo bedem i kula: to je raskrsnica puteva za Bosnu, Beograd, Srem i Podrinje, mesto gde su se carstva ogledala i gde je grad stasavao uz zveckanje oružja, zveket novca i šum savske vode.

Pre nego što su se nad bedemima zavijorile zastave velikih sila, ovde je bio trg srpske srednjovekovne naseobine Zaslon (ili Sava). Dubrovčani su na tom pazaru prodavali robu, a ime Zaslon u pisanim izvorima susrećemo od 1454. do 1562. godine. Posle osmanskih osvajanja i izgradnje tvrđave, stari naziv se povlači; sve češće se pominje Šabac, verovatno po reci uz koju je nastao. 

Foto: Narodni muzej Šabac

Druga polovina 15. veka menja sve. Sultan Mehmed II Osvajač koristi trenutak dok je ugarski kralj Matija Korvin zaokupljen ratovanjem u Češkoj i 1470/71. naređuje podizanje utvrđenja na Savi. Isa-beg Isaković gradi prvobitnu tvrđavu od drveta i zemlje, po obrascu kakav prepoznajemo i u Zemunskom gradu i Fetislamu u Kladovu. Osmanlije joj daju ime Böğürdelen (Bugurdelen) – „probijač boka“. Samo ime objašnjava nameru: da se iz ovog uporišta udara sa strane u odnosu na glavni pravac dejstava koji vodi preko Beograda.

U početku, Šabac je osmanska baza za upade preko Save i zimovnik vojske. Vremenom, tvrđava postaje jedino ozbiljno utvrđenje na desnoj obali Save od ušća Drine do Beograda – zato je i često menjala gospodare. Već 1476. godine vraća je Matija Korvin, uz pomoć Vuka Grgurevića – Zmaja Ognjenog Vuka. U nju se tada smešta posada od oko stotinu srpskih šajkaša, koji će je držati sve do 1521. Tada, u pohodu na Beograd, tvrđavu osvaja Sulejman Veličanstveni i započinje prva velika prepravka: zemljane palisade zamenjuju zidani bedemi i kule, a utvrđenje dobija obrise koje i danas prepoznajemo.

Foto: Narodni muzej Šabac

Tokom austrijske okupacije (1717–1739), tvrđava se dodatno proširuje spoljnim fortifikacijama. Austrijska uprava menja lice grada: dolaze novi stanovnici, privreda živne, Šabac dobija barokne crte. Ali Beogradskim mirom (1739) grad se vraća Turcima, uz rušenje bedema, da bi se istorija opet preokrenula: 1788. tvrđavu ponovo zauzimaju Austrijanci, opsadom kojom upravlja car Josif II. Samo tri godine kasnije, Svištovskim mirom (1791), utvrđenje opet prelazi u turske ruke.

Srpska zastava prvi put se zavijorila nad bedemima 1807. u vreme Prvog srpskog ustanka. U osvajanju se posebno istakao vojvoda Jakov Nenadović. Posle sloma ustanka 1813. Turci se vraćaju, da bi nakon Drugog srpskog ustanka vlast morali da dele sa srpskim predstavnicima, a potom i da mirno predaju grad 1867. godine.

Predaja ključeva Foto: Narodni muzej Šabac 

Od tada se menja i uloga tvrđave. Sa vojnog poprišta prelazi u simbol grada. Posle opsežnih arheoloških istraživanja i obnove 2004. godine, Šabačka tvrđava postaje mesto kulturnih manifestacija i jedno od omiljenih izletišta Šapčana.

Ali kada danas krenete stazom ka tvrđavi, susret sa njenim okruženjem ostavlja gorak utisak. Šetalište je obraslo travom koja izbija kroz behaton, daske na mobilijaru su polomljene, a kante za otpatke često izvaljene. U kanalu pored staze mogu se videti odbačene gume, dok su mnoga stabla potpuno osušena. Slika zapuštenosti umesto da poziva posetioce, često ih odvraća.

Ni sama tvrđava nije u boljem stanju. Na njenim obodima raste korov koji se širi preko zidina, dok bedemi sve više podsećaju na ruševinu ostavljenu zubu vremena. Česme su išarane i oštećene, iz njih curi voda, a čitav kompleks izgleda kao da ga je grad prepustio sporom propadanju.

A ovo mesto zaslužuje drugačiju sudbinu. Tvrđava koja je vekovima bila čuvar granica, trgovački centar i simbol Šapca, ne bi smela da bude zapuštena. Ona treba da bude ponos grada, prostor okupljanja, kulture i života. Ako je istorija učinila da ovde nastane grad tvrdog i postojanog duha, onda je i naša obaveza da taj duh sačuvamo — čuvajući i samu tvrđavu.

MJ